Jan Szczepkowski

esej Anny Majak, dyrektorki Milanowskiego Centrum Kultury

Jan Szczepkowski urodził się 8 marca 1878 w Stanisławowie w Galicji jako
syn Alojzego Szczepkowskiego (1839-1916) – urzędnika kolejowego i Józefy z Kuczyńskich (1840-1891). Wzrastał w rodzinie, w której wpojono mu wartości patriotyczne. W 1891 roku rozpoczął naukę rzeźbiarstwa ornamentalnego w Zakopiańskiej C.K. Szkole Zawodowej Przemysłu Drzewnego. Według badaczy twórczości artysty w tym okresie należy upatrywać genezy stylu, jaki prezentował w lach 20. Choć sam w swoich wspomnieniach nie odnosi się ze zbytnim sentymentem do tego okresu, zdawał sobie sprawę, że to właśnie tam miał pierwszy kontakt z Podhalem i sztuką ludową kształtującą jego twórczość. W szkole posiadł praktyczną znajomość rzemiosła snycerskiego, która w późniejszych latach wielokrotnie okazała się użyteczna. Ostateczne wykształcenie zdobył w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, studiując rzeźbę pod kierunkiem Alfreda Dauna i Konstantego Laszczki. Okres studiów zbiegł się ze zmianą kierownictwa akademii. Po trwającej dwadzieścia lat dyrekcji Jana Matejki nadszedł okres rządów Juliana Fałata. Była to zmiana
dla Szczepkowskiego znaczna bo dotychczasowa docentura rzeźby została usamodzielniona i z przedmiotu pomocniczego stała się głównym. Kierownictwo
nad szkołą rzeźby objął Alfred Daun. Szczepkowski w tym okresie pracował dorywczo wykonując ornamenty w pracowniach sztukatorskich. W krakowskim okresie tworzył głównie portrety. Charakterystyczne dla tego czasu są realizm połączony z młodopolskim symbolizmem i wpływami Rodina.

W 1900 roku Szczepkowski otrzymał propozycję stanowiska kierownika artystycznego w biurze inż. arch. Floriana Wyganowskiego. Wiązała się ona z pracą przy Wystawie Jubileuszowej z okazji 700-lecia Rygi. Pobyt przerwało wezwanie
do stawienia się w Krakowie w celu odbycia służby wojskowej w armii austriackiej. Była to tzw. służba jednorocznych ochotników, zakończona egzaminem oficerskim i przeniesieniem do rezerwy. W późniejszych latach Szczepkowski podjął pracę w Żeńskiej Szkole Sztuk Pięknych i Sztuki Stosowanej (Przemysłu Artystycznego). W 1902 został kierownikiem artystycznym działu majoliki w fabryce fajansów
Józef Niedźwiecki i Spółka w Dębnikach pod Krakowem. W roku 1907 otrzymał roczne stypendium Czartoryskich i wyjechał do Paryża. Stypendium przedłużyło się do dwóch lat. Przy przedłużeniu – które było poprzedzone podaniem Szczepkowskiego – nie bez znaczenia było poparcie Auguste’a Rodina. Wspomniany rzeźbiarz wywarł na niego duży wpływ bo lubił nazywać się uczniem Rodina choć praktyki jako takiej u niego nie odbywał. Obcował jednakże z jego dziełami
i ich twórcą. Z podobną atencją wypowiadał się o Emilu A. Bourdell’u, tyle,
że ich relacja miała znamiona bardziej przyjacielskie niż mistrz-uczeń.

Szczepkowski wrócił następnie do Krakowa i jego życia towarzyskiego. Poznał wtedy obiecującą aktorkę Marię Morozowicz, córkę znanego aktora Rufina Morozowicza. Znajomość okazała się czymś poważniejszym. Ślub odbył się w kościele bernardynów w Krakowie, 18 maja 1913 r. Świadkami byli rzeźbiarz Xawery Dunikowski i prawnik Albin Chęcińśki. Podróż poślubną odbyli do Włoch. W 1914 r. odbył jako delegat Akademii Krakowskiej w charakterze jurora, podróż do Bułgarii na konkurs na pomnik bułgarskiego bohatera narodowego Hadżi Dimitra. W tym samym roku został zmobilizowany do armii austro-węgierskiej. W Krakowie pozostawił będącą w ciąży młodą żonę. Niedługo później poważnie ranny (prawdopodobnie 3 V 1915 r. w bitwie pod Kraśnikiem) i niezdolny do dalszej służby został przydzielony do Kriegsgräber-Abteilung – oddziału zajmującego się budowaniem cmentarzy wojskowych. W roku 1916 zmarł jego ojciec. Pod koniec wojny odwiózł żonę i córkę Hannę do domu teściów w Milanówku. Pod koniec 1918 r. Szczepkowskiego zwolniono ze służby. W lipcu roku 1920 wstąpił jako ochotnik do Wojska Polskiego.  Nie służył zbyt długo, bo demobilizacja oficerów ochotników nastąpiła już w grudniu tego samego roku.

Lata 20. i 30. dwudziestego wieku były okresem największych sukcesów artystycznych i zawodowych. Przełomowy dla jego twórczości był rok 1925.
Na Międzynarodowej Wystawie Sztuk Dekoracyjnych i Nowoczesnego Przemysłu w Paryżu odniósł jeden ze swoich największych sukcesów. Zanim do tego doszło,
na Generalnego Delegata Polski na Wystawę został mianowany Jerzy Warchałowski. Jego nominacja przesądziła o przyszłej ekspozycji. Warchałowski wybrał artystów najbliższych mu ideowo i estetycznie z kręgów poszukujących polskiego stylu narodowego. Taka jednolitość polskiego działu przy zachowaniu wysokiego poziomu wszystkich prac przełożyła się na wielki sukces polskich wystawców w postaci
172 nagród. Najbardziej spektakularnym sukcesem był zakup przez rząd francuski Kapliczki Bożego Narodzenia Jana Szczepkowskiego. Szczepkowski otrzymał
za ołtarz Grand Prix i Legię Honorową. Otworzyło to także najaktywniejszy okres
w życiu zawodowym artysty. W tym czasie powstały m.in. dekoracyjny płaskorzeźbiony fryz na rotundzie sali obrad Sejmu RP (1927–1928) czy fryz
dla Teatru Ateneum (1929) zniszczony w roku 1939.

II Wojnę Światową Szczepkowski przeżył w Milanówku, do którego przeprowadził
się z rodziną  w 1936 r. po dymisji ze stanowiska dyrektora Miejskiej Szkoły Sztuk Zdobniczych w Warszawie. Córka z zięciem pracowali w tym czasie dla wywiadu Armii Krajowej oraz walczyli w Powstaniu Warszawskim. Po upadku powstania, w willi „Waleria” schronienie znalazło wielu uciekinierów ze stolicy. Przez pewien czas „Waleria” była zajęta przez okupantów. W ostatecznym rozrachunku rodzinie udało się jednak przetrwać wojnę w komplecie. Pomimo sytuacji w kraju Szczepkowski nadal intensywnie pracował. Na początku lat 40. przygotowywał plany odbudowy Warszawy. Rzeźbił portrety swoich bliskich. Uczestniczył w działaniach mających doprowadzić do odbudowania instytucji życia kulturalnego w Polsce.

1 lutego 1945 r. w Milanówku powołano Oddział Warszawski Związku Zawodowego Polskich Artystów Plastyków. Jan Szczepkowski został członkiem Komisji Kwalifikacyjnej. Jednym z efektów tej działalności była zorganizowana 11 sierpnia 1945 r. wystawa artystów okręgu warszawskiego, w której Szczepkowski wziął udział. Rzeźbiarz był aktywnym członkiem związku.

W 1947 r. został pierwszym przewodniczącym Rady Instytutu nadzorującym działania Centralnego Instytutu Kultury odpowiedzialnego za koordynację działań z zakresu kultury. Za zadanie postawił sobie upowszechnianie sztuki i kultury tak by „zajrzała do najciemniejszego kąta, by stała się udziałem mas, by wlać treść ideową w hasło piękne, lecz jeszcze niewypełnione treścią, prawdziwej Rzeczypospolitej demokratycznej, rzeczywistej Polski ludowej” – jak ujął to w mowie otwierającej zebranie inaugurujące jego funkcję. W roku 1957 jako członek Zarządu Głównego Związku Polskich Artystów Plastyków uczestniczył w plenarnym zebraniu Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. W lipcu 1958 roku znalazł się w gronie
23 artystów plastyków i działaczy społecznych, którzy wyłonili Tymczasowy Komitet Organizacyjny Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Warszawie.
Jan Szczepkowski zmarł 17 lutego 1964 roku.
Pochowano Go w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.